De sigaar in Viñales (reisverhaal deel 4)

Geplaatst op juli 8, 2026 door Zilvervis

De weg van Havana naar Viñales is verdiept aangelegd in een vrij vlakke omgeving, dus we zien slechts taluds. Geen verkeersborden, wegreclames, borden met bestemmingen, of pijlen met opschriften bij uitritten- slechts een weg. Alleen viaducten doorbreken deze monotonie, en soms een tankstation dat we bijna over het hoofd zien omdat het zo klein is. Zou dit communistische saaiheid zijn? Want toen ik in de jaren 80 van Braunschweig naar Berlijn reisde, dwars door wat toen nog de DDR heette, was het landschap onderweg net zo kaal en leeg. 

Na een half uur draait onze chauffeur de auto hobbelend een parkeerplaats op, waar even geen taluds zijn die het zicht benemen. Zo ver het oog reikt, zien we overwoekerde groene velden, jonge bomen en lage struiken en nergens een huis. We stappen uit in een groen niemandsland. Een pauzeplek zonder barretje of afdakje; slechts wrakke stoelen in ruig gras onder verwaaide bomen. De chauffeur steekt een sigaret op en schenkt zelf meegebrachte koffie in. Verderop staan er meer te pauzeren, vooral bestuurders van vrachtwagens. Ik vraag hem waar we hier zijn. “Dit noemen we in Cuba een punto de descanso, (rustplek). We drinken hier wat, soms is er handel, soms geven we goede tips.  Welke tankstations hebben brandstof?  Welke wegen zijn onbegaanbaar? Waar zijn politiecontroles? Als ik autopech heb, stop ik bij zo’n punt. Je treft er collega’s en iedereen helpt elkaar, bijvoorbeeld om een band te verwisselen. Of met auto-onderdelen, maar die zijn zeldzaam.”  

Chauffeurs lappen versleten carrosserie op met staal uit wasmachines of koelkasten en smeden zelf bougiecilinders.  Uit pure noodzaak zijn ze enorm vindingrijk. Sommige auto’s veranderen in Frankenstein-achtige bouwsels met vreemde maar functionerende onderdelen.

Alles ademt landerige rust. Niets leidt af, ieder koestert zijn gedachten. De chauffeur loopt een eindje het veld in en lurkt peinzend aan zijn sigaretje. Pauzeren betekent even niet op de weg en op passagiers hoeven letten.

Op deze autoweg Havana- Piñar del Rio zijn sommige delen zonder middenberm en extra breed, speciaal aangelegd als alternatieve landingsbaan voor vliegtuigen, mocht er een oorlog komen met de VS. In provincie Piñar zetten Castro en de Russen in 1962 zelfs kernraketten neer. Die zijn verdwenen, maar de wapendepots bleven. Piñar moet in geval van oorlog snel bereikbaar zijn vanuit Havana. Het blijft opletten op deze wegen, want ze zijn nogal pokdalig. Onze chauffeur zigzagt met zijn kennis van het wegdek voortdurend om diepe gaten heen als een stuurman om klippen. Hij moet ook uitwijken voor handkarren, paard en wagen, fietsers, rijtuigen en loslopend vee. Maar die zien we niet al te vaak.

Aan de rand van Piñar eindigt de snelweg en daar stoppen we opnieuw bij een punto de descanso, een grotere dit keer. Ik stap uit omdat op zo’n plek vast drankjes te krijgen zijn. Ik kom bedrogen uit. Het is meer een openlucht garage zonder dak en muren. Overal zwerven onderdelen rond. Op het eerste gezicht is het een onbeschrijflijke bende. Er wordt druk gepraat en gerommeld. Overal scharrelen mannen rond en er wordt gehandeld in onderdelen. Met mijn open schoenen blijft het opletten want je stapt zo in een scherp metalen voorwerp.

De huizen in Piñar met hun uitbundige tropische tuinen hebben vrolijke snoepkleuren. Hier langs de doorgaande weg zie ik veel handwerkslieden zoals je die tot pakweg 1965 bij ons ook had: schoenlappers, meubelmakers en handelaren in oud roest. Ook bij ons lag het levenstempo lager. Naast de onvermijdelijke saaiheid, herinner ik me ook de rustige vriendelijkheid, het geduld, de geborgenheid die ik hier weer tegenkom. Na wat kronkelige weggetjes opent zich ineens het prachtige vergezicht van de Unesco-werelderfgoedvallei van Viñales. De eerste blik op een onbekend prachtig landschap is onherhaalbaar en euforisch.

In Viñales

We stoppen aan een stoffige uitvalsweg met ruime tuinen. Onze kamers grenzen aan een tuin met bananenstruiken en palmbomen; onze gastvrouw is een moederlijk type dat zo gauw ze hoort dat onze kinderen gitaar spelen, haar eigen gitaar te leen geeft.  Na het welkom slenteren we naar de onverharde hoofdstraat met western style bars. Ik heb nog niet mijn drankje als een oude vrouw in een versleten jurk al haar hand op houdt. Ze staat op straat, de balkons liggen wat hoger en haar hand zweeft bij onze gezichten. Medelijden en egoïstische wrevel strijden om voorrang. Wij kunnen hier zitten en zij moet rondzwerven om rond te komen. Zo’n schuldgevoel blijft hangen. Net als ik denk dat we voor de rest van ons verblijf een satelliet hebben, taait ze af. Even later gaan we een paar huizen verderop zitten om een hapje te eten en ze duikt gelijk weer op. Dit keer wordt ze weggestuurd. Naast bedelaars lopen hier veel straathonden; allemaal timide beestjes met een beige tint. Ze weten dat ze niet naar binnen mogen en als ze dat wel doen, laten ze zich met zachte hand wegsturen. En dan gaan ze ook. Het lijken lieve beestjes maar ze dragen ook het hondsdolheidvirus. Deze vuilnisbakjes, satos, kruisen zich al honderden jaren op de Cubaanse straten. Ze zijn klein van stuk, een minder atletische versie van kortharige Italiaanse windhonden. Agressief zijn ze niet.  Sommige buurtbewoners zorgen voor ze; sommige honden hebben zelfs een ID met info over hun gezondheid, al neemt niemand ze in huis.

Op zoek naar koelte vinden we de lobby van het mooiste hotel in het dorp. Middenin zit aan een rijk bewerkt notenhouten bureau een net geklede dame de administratie te doen. Tussen barokke luchters en schilderijen in romantische stijl hangt een draaiend kunstwerk.  We zijn de marmeren vloeren en de luchtstroom, dankbaar, daarom rekken we ons verblijf achter een café lungo. Het personeel laat ons ongemoeid, ook al zijn er geen andere bezoekers. Het is dat heerlijk relaxte, niet opgefokte wat mij doet houden van dit land.

In de namiddag zoeken we brood en vinden een heerlijk geurend depot met een rij Cubanen die tegen een kleine vergoeding stevig brood krijgen uitgereikt. Wij sluiten aan, maar de uitdeelster bonjourt ons gelijk weg: “Alleen voor Cubanen.” Een man met grote snor en breedgerande hoed ziet onze onthutste blikken en reikt ons het brood aan dat hij net heeft gekocht. Mijn vriendin wil niet dat we het aannemen. “Dat kun je niet maken.” “Maar hij kan toch zo een nieuw brood halen”, probeer ik nog.

Tabak ervan

Tegen het eind van de middag volgen we langs een beek en wat houten huizen een modderige weg die het dorp uit voert. We passeren nepsigarenplantages waar mensen ons binnen willen lokken. Bij een derde, met een terras tussen hoge bomen en traditionele huisjes, lopen we binnen. De eigenaar wil ons gelijk sigaren en rum verkopen. Hij vertelt dat de mogotes (lage, koepelvormige bergen die hier overal opduiken) eeuwenlang ongemoeid werden gelaten tot westerse toeristen ze gingen beklimmen. Sindsdien kun je hier klimactiviteiten beoefenen en hij kan voor ons een begeleider regelen. Het is vandaag bijzonder klam, broeierig en benauwd vanwege een orkaan bijna 1000 km verder. Het laatste waar we aan denken is klimmen en dat maken we duidelijk. Zijn nichtje, een hippe twintiger, zit er licht spottend bij te lachen. Ze studeert voor ontwerpster en leest literaire boeken. Ik ben benieuwd wat ze hier doet, maar mijn reisgenoten willen verder want naast sigarendozen, rumflessen en paardjes en ezeltjes is hier weinig te zien.

Die nacht in onze slaapkamer begint met ronkende airco en draaiende ventilatoren, maar na een uur slaat alles af. We baden in het zweet als hij kortstondig weer aan gaat. Daarna zwijgt alles voor de rest van de nacht. Ik drink veel water en neem drie keer een koude douche. De volgende ochtend ben ik vermoeid en heb een loopneus, maar ik ga mee op excursie- in de hoop dat mijn verkoudheid mijn ervaringen niet te negatief zal beïnvloeden.

Een ronde kale man in motormuis-outfit met speelgoedachtige accessoires brengt ons in een krakend karretje naar het beginpunt waar een jongen van zestien ons verder leidt. Onderweg zwijgt hij vooral, zijn taak is ons naar de sigarenplantages te leiden.  In de tropen denk ik bij ‘natuurgebied’ aan dichte wouden met enorme bomen en lianen. Maar even later lopen we door een boomloos agrarisch landschap, wel met uitzicht op dichtbegroeide mogotes.  Over vlakke paden door velden met tabak, koffie, fruit- en groenteteelt bereiken we een schuur waar we koffie drinken en luisteren naar een verhaal over sigaren. Voor onze neus rolt hij ze zelf en steekt er een op.  Ja, zulke kopen we natuurlijk. Want ‘als je dat hier niet doet, waar dan?

Geplaatst in Reisverhalen, reizen, Verhalen, Wandelen | Tags: , , , , , , , , , | Plaats een reactie

De goden van Cuba (reisverhaal deel 3)

Geplaatst op juni 23, 2026 door Zilvervis

Opgepoetst Oud Havana grenst aan de blauw glanzende Straat van Florida en omvat hooguit 200 bij 1000 meter. Daarbuiten zie je ongelijke trottoirs, kapotte rolluiken, bouwvallen, vuilnishopen en het bewonderenswaardige gemak waarmee de inwoners dit ondergaan. Ze porren zoekend in de rommel of steken het in de fik.

Het volkse Havana is minder nieuwsgierig, blikken staan eerder verbaasd dan opmerkzaam. Terug op de sierbestrating gaat gelijk de kermis weer aan. Verkopers, gidsen, restauranthouders en oplichters struikelen over elkaar om bij ons te komen. Maar we zijn zo van ze af omdat we duidelijk weten wat we willen: een plek waar je rustig kunt lunchen. Boven ons is een uitnodigend restaurantbalkon.  Direct komt iemand ons de weg wijzen en even later zitten we er al. De restauranteigenaar komt breed lachend kennismaken. “Tien jaar geleden maakte ik onderweg naar Moskou een tussenstop in Amsterdam. Geweldig.” Nu moeten we ook Havana aanprijzen, maar dat is niet moeilijk.

Beneden op straat stallen mannen schichtig om zich heen kijkend rum en sigaren uit. Minuten later is het handeltje alweer weg, want openlijke zwarte handel wordt bestraft. Vanuit een piepklein keukentje bereiken ons plezierige etensgeuren. Met smaak verorberen we de kip met rijst en groenten en vooruit, nog een rumcocktail.

De rum stemt dromerig. Even later dolen we weer verder. Een hoek omslaand, zien we hoe in een door zonlicht en diepe schaduw scherp in tweeën gedeelde straat een modieuze jonge man ontspannen tegen een muur leunt. Er ligt geen centenbak. In zijn hand houdt hij een trompet waarmee hij een trage jazztune speelt, met lome improvisaties. Het is net of we een art house movie binnenwandelen.

Joroeba

Door het toeristische deel lopen groepjes gitaristen die maar drie liedjes spelen: La Bamba, Guantanamera en Chan Chan. We zien ze als we Plaza de Armas weer oversteken. Met breedgerande groene toeristenhoeden met lovertjes en in kitscherige vestjes lopen ze ons tegemoet. We lopen snel verder, maar mijn muziekminnende dochter loopt juist naar ze toe. ‘Frank, houd je haar even in de gaten?’ Ik bots bijna gelijk weer tegen haar op omdat ze grinnikend rechtsomkeert maakt. ‘Drie mannen die me strak aankijkend zingend benaderen, dat is wel heel intens.’

Wat achteraf naast een brede boulevard met regeringsgebouwen, in een oude stadsvilla vinden wij het Joroeba-museum annex tempel, gewijd aan de Cubaanse religie santería. Meer dan 80% van de Cubanen hangt het aan. Al deze mensen praktiseren simultaan. Dit betekent dat ze op zondag als goed katholiek in de mis kaarsjes branden voor de heiligen en doordeweeks thuis een santería-priester uitnodigen die Afrikaanse rituelen met ze doet. ’s Zondags katholiek, doordeweeks santero.

We zijn de enige bezoekers. Onze stemmen en voetstappen galmen en vanuit nissen kijken levensgrote godenbeelden ons onbewogen aan. Elke god zijn eigen; de watergod een moeras, de steengod een gebergte, de zeegodin het wijde water. Een schema van concentrische cirkels verbeeldt het Joroeba-universum. In deze stoffige schemer lijken de beelden bijna te leven. Waar zijn de priesters en gelovigen en waarom is het zo smoezelig? Er is een café-restaurant dat gesloten is en op de bovenverdieping een salsaschool die vanavond open is. De eigenaar is wel aanwezig en heet ons van harte welkom. In het voorportaal hangen vrij vlakke schilderijen met voorstellingen die verwijzen naar het geloof; met wonderwezens, wolken en zwevende ogen. De maker zit er op een krukje bij en lurkt ontspannen aan een sigaar. 

We vragen hem waar de gelovigen zijn.  Hij lacht. “Thuis natuurlijk! Vaak in de slaapkamer. Die is meest privé dus de kans betrapt te worden was daar vroeger het kleinst. En we vermomden de goden. Changó bijvoorbeeld werd de heilige Santa Bárbara.”

Waarom heet het hier Joroeba? “Dat is onze eigen benaming Santería was een spottende naam van de Spanjaarden. Joroeba is Afrikaans, maar op Cuba gaat het anders. Liturgie, goden en gebruiken zijn dat wel, maar Afrikanen aanbidden hun goden buiten. Wij binnen. En wij zijn ook katholiek. Dat ontstond toen de Spanjaarden ons probeerden te bekeren. Zondag een kaarsje branden voor de heiligen in de kerk, doordeweeks met een santería priester de goden raadplegen. Dat is altijd zo gegaan en zo gaat het nog steeds.”

Hebben jullie thuis ook heiligenbeelden? “Zeker. Wij noemen dat de maskers voor de goden. Een heiligenbeeld maakt goden menselijker, gemakkelijker te benaderen. Maar onze offers stemmen we wel af op wat de goden echt willen, of het nu rum is, bloemen of sigaren. En de kaarsjes branden in hun eigen kleuren. “

De Spanjaarden zijn al honderd jaar weg… “Ja, maar we zijn dit nu zo gewend. Het is ondenkbaar dat we die heiligenbeelden weg zouden doen. In santería komt alles samen. We hebben ook goden waarvoor geen heilige bestaat. Die krijgt dan een eigen beeld. Het is best bijzonder dat ik je dit kan vertellen. Vroeger mocht je er echt niets over zeggen. “

Voorouderverering

In mei 1902 werd Cuba zelfstandig. Toen kwam er toch godsdienstvrijheid? “Volgens de wet ja.  Maar in de praktijk bleef het taboe, zeker in het openbaar. De regering en de rijke mensen noemden het nog steeds achterlijk bijgeloof. In de jaren ’30 had je wetenschappers als Fernando Ortiz die zich sterk maakten voor Joroeba, maar hun invloed was beperkt. En 1959 begon het regime van Castro dat alle religie verbood. Als je ook maar een santería-ketting droeg, werd je ontslagen of van school gestuurd. Dus trokken we ons weer terug. Pas in 1991 kwam er echte godsdienstvrijheid.”

Dat is een kwart eeuw geleden. Dus waar zijn de gelovigen? “Binnenshuis en buiten op straat! Nieuw ingewijden lopen een jaar lang in het wit. We hebben nu meer Santería-aanhangers dan pure katholieken. Maar er is geen enkele officiële tempel, daarom noemen we dit een museum. Want het blijft uitkijken. De overheid staat nog steeds achterdochtig tegenover religie.”

Ik zie hier vooral godenbeelden, maar lees nergens iets over de praktijk. “Ik vertel het je wel. Alles begint met voorouderverering.  De krachten van de geesteswereld kunnen pas op je inwerken als je in harmonie verkeert met je voorouders. Die zijn duidelijk aanwezig op onze altaren met foto’s, namen en favoriete voorwerpen. Je kunt er vereren of om raad vragen. Je kunt ook bemiddeling vragen van een priester of priesteres. Een ingewijde heeft een ouder-kind relatie met de priester. Sommige goden zijn beschermer van de familie. Gelovigen zullen niet snel hier komen. Een museum met beelden alleen om te bekijken voelt raar, alsof ze dood zijn.”

We bedanken hem en slenteren verder richting appartement. Terug bij Jake beklimmen we het dak, want je kunt daar mooi over de daken kijken. Het is er inderdaad mooi, maar het uitzicht kan alleen lijdend aanschouwd worden omdat het ondraaglijk heet is. Noodgedwongen lopen we pal langs de dakrand omdat de rest van het dak vol ligt vol leidingen, schoorstenen en onduidelijke apparaten. Er is geen balustrade. Jake zegt dat hij er nog iets heel moois van gaat maken.

Om de hoek eten we op een terras terwijl het staartje van de dagelijkse drukte in een bonte stoet voorbij trekt: buikige mannen op slippers, in joggingbroek en met ontbloot bovenlijf, opgedirkte vrouwen met nauw verhulde bungelende borsten in losse décollétés. En bedelaars.  ‘Mensen lopen hier rond alsof ze thuis zijn’ hoor ik zeggen. Een man met gegroefd gelaat en grijze puntbaard houdt zijn hand op terwijl hij op de andere een dienblad draagt met een druipkaars. O nee, dichterbij wordt dat een verweerd Mariabeeldje met verlichte engeltjes. Hoe lang sjokt hij er al mee rond?

Money, money, money!

Ons pleintje is een van de weinige gelegenheden waar je na het invallen van het duister buiten kunt eten. Na de stoet treedt de avondstilte in; Cuba kent geen avondlijke flaneertraditie. Komt dat door de avondhitte die elke dag van het jaar ook ‘s avonds blijft hangen? Uitgestorven avonden horen bij Latijns-Amerika.

De ober klaagt over het gebrek aan toeristen, volgens hem door negatieve publiciteit. ‘Die doet mij niets’ zeg ik. ‘Als ik ergens heen wil, ga ik toch wel.’ Mijn medereizigers kijken geschokt. ‘Wat zeg je nu? Dat zeg je tegen hem? Hij kan nergens heen!’  Ook de ober kijkt weifelend. Dat misverstand brei ik niet meer recht.  Dus ik mompel iets over dat iedereen wel eens domme dingen zegt. Hij knikt berustend. We willen ons na het eten terugtrekken in de living van het appartement maar dat blijft ’s nachts loeiheet omdat alleen de slaapkamers airco hebben.

Zoekend lopen we weer naar buiten, ditmaal naar de lange lage muur met wandelboulevard en autoweg die de zee scheidt van de stad. Het heet de Malecón, de plek waar ‘het gebeurt’; flaneerders, rammelende oude auto’s en een briesje van zee. Als wij er aankomen, is het briesje er wel, maar de Malecón zelf is bijna leeg. Enkele stadsbewoners hangen er rond, dat is alles.  Bijna direct horen we een stem die ons vanuit het duister toe roept: Money Money Money! De stem komt dichterbij.  Money money money… Money money money…klinkt het dreigend. We zien nog niet wie er roept, maar mijn reisgenoten willen weg. Snel steken we over, de stad weer in. Het geroep stopt. Weer zo’n onzichtbare grens. De lol is er af. Door onverlichte straten open we terug om te slapen.

Het ontbijt de volgende ochtend is ons besluit in Havana, omlijst met Europese symfonieën uit een krakende radio. Omelet, mango en avocado zijn met liefde bereid en dat proeven we. Buiten klinkt geroep en geclaxonneer. Eén stap buiten de deur en het circus zal opnieuw beginnen. Snel lopen we naar de gereedstaande oldtimer die ons naar Viñales zal brengen.  

Geplaatst in Reisverhalen, reizen, Spiritueel | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Cuba Libre (reisverhaal deel 2)

Geplaatst op juni 2, 2026 door Zilvervis

Onze gids Ramón, die ons in de ochtenduren door de stad loodst, moppert over Cuba’s braindrain. Alle jonge artsen en technici in Cuba ontdekken dat hun loon overeenkomt met dat van een straatveger en dat ze in Amerika honderd keer zoveel kunnen beuren. Zodra die kennis is ingedaald, zijn ze vertrokken.

Je blijft niet ergens wonen alleen omdat er mooie huizen staan. Het is wel waarom je een stad wil bezoeken en zeker Havana: fantasievolle gevels in Caribisch roze, geel en blauw met wit houten kantwerk langs de kroonlijsten. Belle Époque- architectuur die voor het bewind mooi meegenomen was nadat rond 1989 de Sovjethulp instortte. Toerisme werd een nieuwe goudmijn, want het hele land staat bekend als uiterst fotogeniek. Toeristendollars en euro’s hielpen Cuba de crisis uit, al werd het niet meer zo prettig als toen.

Tegenwoordig (2026) wordt het nog minder prettig, de huidige Amerikaanse regering heeft met haar keiharde beleid Cuba in een diepe crisis gestort. Het land heeft bijna geen brandstof meer en kan haast niets meer importeren. Toeristen blijven weg, want want wie wil slapen in tropische hotels waar ’s nachts steeds de airco uitvalt? Wie wordt blij van restaurants die allemaal hetzelfde serveren? Met enige reserve, worden wij nog steeds wel blij van Cuba. Het land staat aan de rand van de afgrond, maar dat is vaker gebeurd en daarom verwacht ik dat het nog jaren voortstrompelt tot de economie weer opleeft. Cuba is mooi in lichte en donkere tijden en mocht het sterven, dan doet het dat in schoonheid.

Voor toeristen is de centrale oude stad van Havana erg aantrekkelijk omdat die goed in de verf staat. Direct erbuiten begint de verpaupering. Daar is La Habana een afbladderende oude barones geworden, al draagt ze haar armoede in stijl. De Cubanen, trots, veerkrachtig en rijk in cultuur lijken nauwelijks gebukt te gaan onder de schaarste. Hoe mooi de stad ook is, elk bezoek aan Havana begint met een sociale ervaring. De stad is meer dan welke andere stad een levend museum omdat je er direct in wordt gezogen.

Iedereen leeft buiten en bemoeit zich met elkaar; een reiziger kan zich hier niet isoleren. Grootsteedse onverschilligheid zoals in Londen, Parijs of Amsterdam ontbreekt. Op trottoirs en terrassen, vanuit vensters en balkons, overal waar je kijkt kijken mensen terug en naar elkaar; lachend, flirtend, gitaar spelend, druk pratend. Hosselaars, die hier jineteros heten, zijn charmante, welbespraakte mannen die ons hoffelijk aanspreken. Meestal wimpelen we hen even vriendelijk af. Cuba blijft ook al loopt het op zijn tandvlees, de vrolijkste socialistische staat.

Gestolde sponzen

De esthetiek van verval en nostalgie is overal. We wandelen onder luxueuze balkons. ‘Best chique”, zeg ik tegen onze gids Ramón. “O, maar hier wonen al heel lang gewone mensen. Anderhalve eeuw geleden vertrok de elite al naar buitenwijken waar ze in grote tuinen konden zitten. Hun stadsvilla’s stonden leeg tot in 1866 de slavernij werd afgeschaft. In drommen trokken mensen naar Havana, trokken gelijk in die villa’s en timmerden daar tussenschotjes en tussenmuren zodat er meer families in konden. Eerst moesten ze er huur voor betalen, maar na Castro mochten ze er bijna gratis wonen. Veel families zitten hier al 150 jaar!”

“En als Amerika Havana overneemt?” “Dan zijn ze snel vertrokken, denk ik. Want dan nemen vastgoedjongens het over die de boel renoveren om er dik aan te kunnen verdienen. Niet dat ik geloof dat dit ooit gaat gebeuren. Wij kennen onze geschiedenis. Onder Castro’s voorganger, een vriendje van Amerika, was het hier een criminele, gewelddadige bende. “

We lopen door naar de kathedraal van Havana. Ramón wijst naar de natuurstenen in de muren, net gestolde sponzen. “Koraalsteen uit zee, inclusief schelpen en fossielen. Honderden gebouwen zetten de Spanjaarden ervan. Stadsmuren, kerken, de grote paleizen…  Spanjaarden ontdekten voor de kust enorme hoeveelheden ervan. Onder zee is het zacht en gemakkelijk te snijden. Boven water wordt het keihard. Dus je duikt het op en bewerkt het snel voor het droog is.”

“Klinkt handig. We zien het alleen bij oude gebouwen. Waarom stopte dat weer?”“Je denkt toch zeker niet dat die Spanjaarden zelf die stenen opdoken? Daar hadden ze hun zwarte gevangenen voor. Die haalden het boven water en verwerkten het in de brandende zon tot blokken. In 1886 stopte de slavernij en de nieuwe vrije arbeiders gingen loon vragen. Dat maakte het ineens heel duur. Baksteen was veel goedkoper. En beton, dat rond 1900 opkwam, nog meer “

“En lelijker.”“Beton zit aan de binnenkant, dus de gevels kun je zo mooi maken als je wil. Havana heeft prachtige Art Déco-flats uit die tijd. Koraalsteen is niet helemaal passé. Wie het kan betalen, laat koraalsteen opduiken om hier en daar een gebouw mee te verfraaien. Niet te veel hoor, want die steenafzettingen zijn een effectieve buffer tegen orkanen en tsunami’s. Haal je die weg, dan is het wachten tot het een keer mis gaat. En zonder die riffen verdwijnt ook veel zeeleven vogels, vissen, planten. We hebben nu een wet die de gesteenten beschermt.”

Vanaf de straat horen we de priester dreinerig zijn Latijn neuriën en de gelovigen zachtjes antwoorden. Binnen is het kaal voor een katholieke kathedraal. Ik voel niet de betovering van oude kerken in Europa en ook niet de Latijns-Amerikaanse begeestering zoals in buurland Mexico met zijn uitzinnige menigtes en kerkfeesten. De gelovigen tonen geen emotie. Dit is een kerk op de waakvlam.  

“Een tamme boel…” Onze gids lacht. “Vijftig jaar lang was religie hier streng verboden. Processies en zelfs Kerst werden verboden. Priesters die zich kritisch uitten, werden verbannen, opgesloten of tewerkgesteld.  Het is nu wat minder streng geworden allemaal. Sinds 1972 noemt Cuba zich niet atheïstisch maar seculier. En sinds 1998 mag Kerstmis weer. Heel soms staat de overheid zelfs een processie toe.“

Maar waarom is deze kerk zo kaal aan de binnenkant? De grootste kathedraal van een land is vaak een pronkstuk van jewelste: de Notre Dame, de Westminster Abbey… “Dat was het ook! Het was een barok pronkpaleis van heb ik jou daar! Als die drie crises er niet waren geweest. De eerste begon al in 1767, negentien jaar na het leggen van de eerste steen. De kerk was nog niet af, maar de Jezuïeten waren rijk en hadden er al het nodige fraais uitgestald. In dat jaar verbande de Spaanse koning de jezuïetenorden uit het hele Spaanse rijk en confisceerde al hun rijkdommen. In 1777 was het gebouw af, maar zonder de Jezuïetenschatten. Wel was de kerk uitbundig versierd in barokstijl. Maar op Cuba raakte in de 19de eeuw die stijl uit de mode. De bisschop van toen, meneer Espada, liet hem rigoureus neoklassiek verbouwen. Bijna alle weelderige barokke altaren, goudornamenten en oude religieuze beelden gingen er uit; sobere stenen bleven over zoals je kunt zien. De Revolutie in 1959 kwam daar nog eens overheen. Die beroofde de kerk compleet en wat er nog stond aan kostbaarheden en religieuze kunst werd verplaatst naar staatsmusea. Of ze lieten de houtwormen en de vochtige warmte hun werk doen. Kijk, er hangen nog wel wat schilderijen, vooral 18de-eeuwse kopieën van Rubens en Perovani. De echte meesterwerken zijn allang weg. Maar laten we niet treuren om het verleden. Wat ik erger vind, is dat ze ook de resten van Columbus hebben weggehaald. Die lagen hier best goed omdat Cuba tot de eerste plaatsen behoorde waar hij aan land ging.”

Dus hij lag hier begraven! Waarom hebben ze dat nou gedaan?“Dat gebeurde halsoverkop in de nasleep van een verloren oorlog. Spanje verloor in 1898 de Spaans-Amerikaanse oorlog. De Spanjaarden wilden niet dat de botten van hun nationale held in handen zouden vallen van de Amerikanen. Zijn fysieke overblijfselen hebben bijna net zover gereisd als hijzelf!

Dat klinkt als een grap, als het niet zo tragisch was…Leg uit! “Na zijn dood werd hij bijgezet in de kathedraal van Santo Domingo op het eiland Hispaniola (nu Haïti en de Dominicaanse republiek). In 1795 verloren den Spanjaarden Hispaniola aan Frankrijk en brachten de resten van hun held snel over naar het ‘veilige’ Cuba. Tot Cuba eind 19de eeuw een succesvolle onafhankelijkheidsstrijd voerde. Spanje verloor ook Cuba en bracht vervolgens Columbus’ resten naar Sevilla, waar ze nu nog liggen. “

Eind goed, al goed…“Niet echt. Want in 1877 werd in de kathedraal van Santo Domingo nog een kist met het opschrift Columbus aangetroffen. Daarom beweert de Dominicaanse Republiek dat de Spanjaarden in 1795 de verkeerde botten meenamen. In 2003 besloot Spanje de botten in Sevilla een een DNA test te onderwerpen. Maar pas eervorig jaar, in 2024, was de stand van de techniek zodanig dat uit die uiterst tere botjes vast kon komen te staan dat ze echt van hem zijn.”

Dus hiermee is het gerucht uit Santo Domingo definitief ontkracht? “Niet helemaal. De resten in Sevilla zijn zonder twijfel van hem. Het is alleen erg weinig, hooguit twee ons. Volgens onderzoeker Lorente zijn de resten verspreid. Ze liggen niet allemaal in Sevilla en waarschijnlijk zelfs niet allemaal in Santo Domingo. Toen de Spanjaarden in de chaos van 1795 haastig de resten opgroeven, lijkt het of ze in de schemering maar een deel uit de urn hebben geschept. De restanten kunnen in 1877 zijn teruggevonden in Dominica in die kist. Of die van Columbus zijn weten we niet. Santo Domingo blijft weigeren om ze te laten onderzoeken.”

Regenwoud

We betreden een plein met uitwaaierende verenpalmen, bloesemende struiken en manshoge bloemen. Daartussen schieten kolibries heen en weer, sneller dan onze ogen kunnen volgen. Het snelst is de inheemse bijkolibrie, vijf centimeter lang, het kleinste vogeltje ter wereld. Hoog boven hun minuscule gestaltes cirkelen de trage omtrekken van gieren. Uitbundige vegetatie omlijst hun bewegingen. Voor een Europeaan als ik lijkt het een scherf jungle, vermomd als park omdat ik de tropische sierplanten zo imposant vind, vooral de veel aangeplante decoratieve kapokbomen (Céiba) met hun doornige, kaarsrechte stammen, enorme steunwortels en kapokdons.

Plaza de Armas blinkt en schittert in de zon. Op stoepranden lurken mannen en elegante vrouwen aan hun flessen rum. Daar veert er één overeind, ze roept: ‘No hay comida!’ (Ik heb geen eten). Haar slanke armen strekken zich uit. Haar ogen brutaal en charmant, een rimpelloze teenager-look met glanzende huid, felle strakke kleren en een smalle taille, zilverig kroezende toefjes haar om haar slapen.

‘No hay comida’, roept ze weer, nu dringender. Ze oogt wel erg fit voor een hongerlijder. ‘Dit land is socialistisch’ zeg ik, ‘iedereen heeft te eten’. Fanatiek rent ze me na. Ze trekt aan mijn elleboog. No hay comida. No hay comida. “Allemaal alcoholisten”, zegt Ramón en wenkt. Vlug leidt hij ons een oud poortgebouw in. Abrupt stopt het gebedel. We zijn een onzichtbare grens over gegaan, die de bedelaars gevangen houden in het vierkant van het plein.

Op de Plaza Viejo neemt onze gids ineens afscheid. Aan zijn gezicht kan ik zien dat hij vindt dat het mooi is geweest zo. Hij schudt onze handen, draait zich om en loopt zonder verder een woord vuil te maken de menigte in. Het was ook wel wat veel allemaal in deze warme vroege ochtend. Verderop wacht een terras met live salsamuziek. Herademend nippen we van een tintelende cuba libre. Verderop kijkt een jonge vrouw met een vriendelijk rond gezicht en in een helblauw jasje onze kant uit te kijken en schetst wat; dan stapt ze naar ons toe en gooit een tekening neer, een wirwar van strepen. Wat is dit, denken we. Maar zij trekt alleen een frons en beent dan weg. Ineens herkennen we onze gezichten in karikatuur. De bekende sjablonen, dat wel, maar toch vlot en vaardig gedaan. Waar is ze? Hier, voor jou! Maar ik zie haar nergens meer. Op de plaats waar ze verdween, steekt net een schoolklas over in geel-rood-groene pakjes, meisjes in jurk, pronkend met vlechtjes, jongens gemillimeterd en voetballend. Alles warrelt en beweegt, toch blijft het pastoraal. Want we horen geen auto’s of andere machines, alleen gelach van kinderen en gekwetter van vogels.

Tags: , , , | Plaats een reactie

Paden van vervoering

Geplaatst op april 7, 2026 door Zilvervis
Atlantische Oceaan
Zonsondergang bij São Jorge, Azoren. ©H.F.Flippo

De Poolse schrijver Andrzejewski publiceerde in 1960 De Poorten van het Paradijs, een roman in slechts twee enorm lange zinnen, over de kinderkruistocht van 1212. De toonzetting ervan is even extatisch en een even geprolongeerde roeservaring als de kruistochten moeten zijn geweest. Eigenlijk is het één lang prozagedicht en poëzie is ook het medium bij uitstek om de extatische ervaring in weer te geven. Deze kruistochtgangers, pelgrims op blote voeten, zagen niet zozeer de weg die zij aflegden, zij leefden de allegorie. Hun geesten waren vervuld van heilige dronkenschap. van innige vervoering, een zielstoestand nauw verwant aan die der mystici en in dezelfde zielstoestand moeten de aanzeggers verkeren die zich bedienen van het Tibetaans Dodenboek.

Jungs Zeven Preken tot de Doden is geschreven in dezelfde trant. Waarom zou je preken tot de doden? Omdat de doden luisteren, althans de Tibetanen veronderstellen het als bekend, dat de eerste drie dagen na het overlijden de ontslapenen nog stemmen van levenden kunnen opvangen in hun stervende oren. Hun ontvangststation valt onherroepelijk uiteen, maar blijft zo lang nog intact, indachtig ook de Nederlandse Wet op de Lijkbezorging en Teraardebestelling die bepaalt dat een dode nog drie dagen boven de aarde blijft voor we zijn kist mogen laten zakken.

Als je slaapt, gedraagt je geest zich of je al dood bent. Onder dromers bestaan zeer uiteenlopende gradaties van bewustheid; van een maalstroom van indrukken tot de rève lucide; zo heb je ook doden die doordat zij beseffen dat ze de drempel over zijn, zich vrij bewegen tussen het onder- en bovenmaanse. Vele anderen tuimelen verward en soms razend door de astrale sferen. Zij worden geregeerd door de tegenstrijdige gevoelens die iedereen heeft. Nooit zijn ze toeschouwer ervan.

Nu wij weer leven in de maand van Aperture, en onnavolgbare kwantumbiologische processen het bladgroen naar nieuw gevormde cellen jagen, zoals kinderen die van het rondrennende rode wangen krijgen – zien we overal de incarnatie van leven en van het nieuwe seizoen. De plantensappen stijgen, b bloei overdekt de wereld tot aan het culminatiepunt in Mei- wanneer de Natuur haar bijslaap beoefent. Het consecratiepunt in deze hoogmis, het hoogtepunt in de voortplanting heet ook wel de Kleine Dood omdat iedereen die dit doormaakt, momenten van sublieme bewusteloosheid ervaart.

Doden, dichters en pelgrims zijn toeschouwers op het voorjaarsfeest. Niet om te beschimpen, maar om het grootse verband te aanschouwen waarin de ritmes der natuur zich voltrekken. ‘Het geurt naar brood en warme wijn en in de sneeuwnacht verwachten ze het nieuwe jaar’. Wij vieren dat in december, maar het nieuwe jaar begint pas echt in april.

Was er geen winter, dan hadden we geen melancholie en misschien niet eens filosofie of wetenschap, poëzie, literatuur. Want wat zijn culturele voortbrengselen anders dan gestolde gedachten en gevoelens vol uitgesteld genot- wachtend op het moment dat we weer kunnen genieten? In de grauwe, lege tussentijd die onze feesten verbindt, penseelstreken plaatsen, woorden neerkrabbelen, snaren aanslaan? Toch hebben tropische landen, die geen winter kennen, deze dingen ook. Daar is het regenseizoen met zijn lange tijdsspannes met langdurige stortregens, malaria en onbegaanbare wegen de tijd die mensen noodgedwongen binnen doorbrengen en dan vangt daar het grote peinzen en wachten aan die voedingsbodem is voor prachtige Latijnsamerikaanse, Afrikaanse en Indische romans.

Natuurvolkeren schrijven die niet, zij maken geen kunst zoals wij. Wat zij vervaardigen is traditioneel doordrongen van functionaliteit en de schoonheid van hun voorwerpen lijkt bijna bijkomstig. Maskers om demonen mee te verjagen of op te roepen, fluiten van mensenbeen maar ingewikkeld versierd, godsbeeldjes in uitgelezen kleuren…Een schildering is bij natuurvolkeren altijd meditatieobject . Niet om te zien hoe goed het is gelukt of wie de maker is, maar om ermee door de Sluier van Isis te dringen.

Wij zijn behept met gedachten, dus zijn we ertoe veroordeeld te zoeken naar het woud achter de wereld of the well at the world’s end. En ook dat hoe rationeel de paden der exacte wetenschap ook zijn, ook deze wetenschappers maken gebruik van symbolen om de wereld te duiden omdat het zonder niet gaat. Los van de immense vorderingen in technologie als resultaat van hun vernuft, komen hun inspanningen uiteindelijk neer op een hartstochtelijk streven naar begrip.

Om mani padme hum– vroeger hield ik van het Kerklatijn vanwege de melodie en de onverstaanbaarheid. Om dezelfde reden zou ik van de week naar de Donkere Metten en Lauden zijn gegaan, De sonore kloosterzang, de fragmenten die oplichten in mijn begripsvermogen als lichtende bakens in een steeds diepere nacht omdat na elke beurtzang een kaars uit gaat. Tenslotte, nadat de laatste kaars uitgaat, is het helemaal donker. Eerst schuifelen de monniken in hun witte gewaden de kerk uit, dan volgen de gelovigen.

In de koude en onbarmhartige april met haar belofte van duizend schoonheden waarvan tussen de hagelbuien door maar enkele tot vervulling komen, zijn deze Donkere Metten een baken voor ieder die wegen zoekt om uit de nacht te komen. Er zijn ook genoeg niet-christelijke bakens. Glimwormpjes, vuurvliegjes en vleermuizen kunnen je ook de weg wijzen en anders is het wel de nachtegaal, kleine koning van het voorjaarsduister, die ons vertelt dat we niet bang meer hoeven te zijn.

Ons evolutionair bewustzijn vertelt ons iets anders . Maar misschien mogen we voor even ons evolutionair bewustzijn in de hoek zetten en nog een korte poos luisteren naar Luscinia megarhynchos, voordat onze eigen demonen ons weer bespringen- die staan eeuwig te trappelen om onze pret te bederven. We geven ze meer ruimte dan hen toekomt.

Tags: , , , , , , , , , | Plaats een reactie

Geëxposeerd

Geplaatst op april 2, 2026 door Zilvervis

Ik teken niet om mijn werk voor altijd in een laatje op te bergen opdat iemand het ooit bij toeval ontdekt, en daarom zet ik af en toe iets op internet. En nu zet ik een bescheiden stapje verder door slechts één tekening te gaan exposeren.

De vorige keer dat het mij gevraagd werd, zei ik nee en ook nu is er maar 1 tekening van mij te zien, in dorpshuis De Twee Marken in Maarn. Dat mag niet hangen in de grote ruimte, want oei, foei, er is bloot op te zien. Wat contouren en silhouetten. Naar levend model, dat wel.

De eerste illustratie is bewerkt om hem beter uit te laten komen op een scherm. In het echt ziet hij er iets anders uit. Het is dus 1 tekening die ook nog zeer kortstondig openbaar te zien zal zijn: zaterdag 11 april van 15.00 – 17.00 uur.

En nu werp ik het de wereld in. Het mag gezien worden…

model 2 x
Eén model, twee keer

En dit is wat ik gisteren tekende (onbewerkt)…

Model gisteren
Model Isadora
Tags: , , , | Plaats een reactie

Landing bij Havana, oktober 2025

Geplaatst op december 12, 2025 door Zilvervis

Meer dan een kwart eeuw geleden is het sinds ik voor het laatst Latijns-Amerika bezocht en ik verlangde weer naar de kleuren, de vrolijkheid en het uitheemse van dat continent. Onze keus viel op Cuba ditmaal vanwege haar utopische experiment, haar unverfroren tropische identiteit en haar uitgestrektheid als grootste landmassa in de Cariben. Natuurlijk ook de alom geroemde hartelijkheid die je er aantreft, maar mijn longen verdragen geen sigaren en rum is voor mij bijna een braakmiddel- laten de trotse Cubanen het niet horen. Natuurlijk heb ik toch rum gedronken en aan sigaren gelurkt. When in Rome, do as the Romans do.

We zagen wat films vooraf die het verleden voor ons verhelderden, uiteraard met de onvermijdelijke Castro, brede grijns en grote sigaar waarmee je hem kon uittekenen, en Che Guevara, zoals altijd geportretteerd uit de periode rond 1960 toen hij een ruig baardje droeg en de verve van zijn jonge jaren. Jonge kerels waren het met branie, mooie kerels ook. Menig tienermeisje had Guevara aan de muur. Viel er in die dagen ergens een romantischer vrijheidsstrijder te vinden dan hij? Rond 1970 was in Nederland de Cuba-hype op zijn grootst. Het progressieve Nijmegen werd ook wel het Havana aan de Waal genoemd, en Harry Mulisch schreef zijn Cuba-lofzang ‘Het woord bij de daad’. Those were the days…

Voordat Castro de macht overnam in 1958 was Cuba een verloederd en corrupt land en ellendig voor iedereen behalve voor Amerikaanse miljonairs en hun Cubaanse trawanten. Castro’s mensen veranderden dat ingrijpend: zij bestreden doortastend het welig tierende racisme, prostitutie en de casino’s die floreerden op smerig geld. Castro’s mensen bouwden scholen en ziekenhuizen. Analfabetisme en zuigelingensterfte drongen ze terug en ook aan corruptie, malversatie en chantage door ambtenaren, legerofficieren en vastgoedspeculanten maakten zij resoluut een einde.

Het is allemaal al weer lang geleden, we schrijven 2025. Veel is er veranderd, vooral in de wereld die Cuba omringt. Want Cuba is nog altijd een van de laatste landen op aarde die zich communistisch kunnen noemen. Fidel en Che Guevara zijn gestorven, maar hun geesten waren nog voelbaar rond. En die van de honderdduizenden omgekomen Indianen (vooral Taino en Arawak) sinds de eerste Spanjaarden er voet aan land zetten in de 15de en 16de eeuw.

Want de naam is Indiaans en nog zoveel meer. Al bleef geen kolonie zo lang Spaans als dit, Cuba ademt het Indianendom in al zijn poriën. Cuba komt van Cubao (Taïno): ‘waar vruchtbaar land in overvloed is’. Nog steeds heeft het land vruchtbaar land in overvloed, echter veel ervan ligt braak. Cuba? Ga nu en snel, zeiden vrienden, want sinds kort wordt commercie toegelaten dus het verandert snel. Nu kun je het oude Cuba nog beleven; het Cuba van de antieke auto’s en de provisorische wegen.

Vertrek

Ook de gate naar Havana op de luchthaven van Madrid bevindt zich in de meest provisorische en afgelegen hoek van de luchthaven. Het kost ons een half uur om lopend te bereiken. We hijgen van het snelle lopen, want de overstaptijd is kort. Ik reis met mijn vrouw en mijn twee jongvolwassen kinderen en dat is de eerste keer sinds ons bezoek aan de Azoren drie jaar geleden. Het is 15 oktober 2025, Brak arriveren we aan de andere kant van de oceaan. Al snel stroomt het zweet van ons af, zoals te verwachten viel. Er zijn geen overdekte buizen tussen toestel en voetgangerstraverse zoals op Schiphol; Vanaf een trap stappen we direct de van kerosine en hitte verzadigde buitenlucht in en daarna de stilstaande hitte binnen van de aankomsthal die ruikt naar WC’s en naar stof en oud papier. De vormgeving is die van een groot en obsoleet veertig jaar oud buurthuis met beige tegelvloeren, matwitte muren en dofrode ijzeren hekjes. Cuba mi destinación lezen we. Er staat een lange rij van mensen verloren in doffe berusting waarin we aanschuiven. Er valt geen enkele beweging te bekennen. Niemand klaagt, niemand maakt haast. Geen winkels, geen barretjes, geen opschriften. Ik bereid mij voor op een lang en naargeestig voorportaal van de hel zonder vers drinkwater, zonder zitjes en zonder verlossing maar tot ieders verbazing komt die verlossing toch vrij snel. Met weinig plichtplegingen worden we het land binnen geloodst. In plaats van de gevreesde stempel in ons paspoort die ons bezoek aan bijvoorbeeld de VS lastig kan maken, krijgen we een inlegvelletje en later een gemakkelijk verwijderbaar stickertje aan de harde buitenkant van onze paspoorten. Welkom in Cuba, zegt de kleine vrouw en ze produceert er een matte glimlach bij.

Gerieflijk met airco omspoeld rijdt een plezierig zwijgzame taxichauffeur ons even later de wijde, verkeersarme Cubaanse snelweg op die maar spaarzaam wordt verlicht. De schaarste maakt elke lichtbron een verrassing, zeker de eerste: dat is een waar stilleven in clair-obscur, een theaterdecor bevrozen in de tijd. Een museale lantaarn beschijnt een museaal tafereeltje. Een in blauw en helderrood geverfd tankstation als een jaren ’50 blikken bouwpakket, inclusief de Dinky Toy die staat te tanken. Als vijfjarige verzamelde ik die. Ik was er dol op, maar ook van het mooiste speelgoed gaat even later het nieuwtje af en je laat het soms een tijdje liggen. Dat deed ik ook en mijn moeder dacht abusievelijk dat het mij niet meer interesseerde en gaf ze mee met het oud vuil. Het deed me pijn toen ik dat ontdekte. De bekoring van Dinky Toys is nooit verflauwd. De auto’s hier lijken zo Dinky Toys dat ik een nieuwe verzameling aanleg: foto’s van oude Cubaanse auto’s.

Belle Époque

We rijden door een lege nacht waarin alleen af en toe een verwaaide palmboom de duisternis onderbreekt. Na een half uur verschijnen geleidelijk meer huizen. Gaandeweg verdichten die zich tot buitenwijken die losjes aan de stad hangen, met grote open ruimtes er tussen. De stad is een spin met het dikke lijf als centrum en waarvan de wijd neergezette poten de urbane vertakkingen vormen. Aan dat ruim opgezette herken ik de Amerika’s. We passeren frisgroene velden waar overvloedige lage plantengroei de plek heeft ingenomen van het lang geleden teloorgegane woud dat nu nog vooral groeit op Cuba’s bergen en heuvels. Deze eeuwige juni van ongeremd groeiende struiken, kruiden en bloemen is een verademing na het herfstig verdorrende Nederland. Kronkeltakken, lianen met uitzinnige bloemen en onbekende vruchten hangen over vangrails van pokdalige wegen.

Gaandeweg maakt de stad zich kenbaar maar de verdichting voltrekt zich zeer geleidelijk. We weten pas zeker dat we er zijn als we hobbelen over kinderkopjes en als we vervallen Belle Époque-gebouwen zien die ons hologig aangapen. Ook hier spaarzame verlichting; onder een straatlantaarntje uit een stripverhaal staat in de verder uitgestorven straat een donker groepje knapen. Langs brede lanen en wijde pleinen draaien we ineens een hoek om, wat stegen in en komen met een schok tot stilstand. We zijn er! Havana Viejo. Een hoge houten deur opent en een atletische man komt naar buiten, lacht, steekt zijn hand op. Een man met nobele gelaatstrekken, hij kon ook acteur zijn. Kort stelt hij zich voor: Jake, jullie gastheer en neemt in één beweging twee rugzakken voor zijn rekening. Met het resterende sjouwen we achter hem aan de tien trappen op naar boven, langs smeedijzeren leuningen, spijlen en balustrades die zich alsmaar blijven welven in het donkere verschiet. Naar boven toe wordt het benauwder. Het is laat (23:30u), voelbaar laat. We willen gaan slapen en verder niets.

Maar beleefdheid is het eerste gebod dus we overwinnen onze tomeloze matheid om naar zijn uitgebreide uitleg te luisteren. Welcome in our house, welcome in Havana zegt hij met zijn diepe Afro-stem. You can relax now and feel at home. Hij ontvouwt een reeks met oud plakband bijeengehouden, met liefde gerestaureerde doch veelgebruikte stadsplattegronden en folders. Sommige zijn broos van ouderdom, ik durf ze nauwelijks aan te vatten. Hij is net zo bezweet, moe en beleefd (misschien nog beleefder) als wij, dus we bespreken het nodige en stoppen dan met vragen zodat hij niet meer verplicht hoeft te praten. We trekken ons terug en vallen direct in slaap, dus in onze beleving volgt direct hierop de ochtend en het ontbijt. Mexico is dichtbij- net als daar, vele jaren geleden, pannenkoekjes en omelet, gebakken banaan en grote karaffen versgeperste sappen van guave en ander tropisch heerlijks, met papaja en avocado als vaste begeleiders. De zachtmoedige vrouw die het klaarmaakt serveert het ons met een hemelse glimlach. Ze lijkt op een Mexicaanse.

Nauwelijks is ons ontbijt achter de kiezen of er komt een man binnen die ons begroet, zich neerzet en een uitgebreid gesprek begint. Ik denk aan een amicale buurman omdat hij in jeans en T-shirt loopt, maar hij is onze officiële gids. Behalve dat hij Spaans en geschiedenis geeft als profesór aan een middelbare school, geeft hij niets prijs over zijn privéleven. Hij transpireert en hij rookt, en krijgt van Jake een espresso. Zijn kleren zijn zwart en wit, hij ziet wit en overal grijze haren en stoppels. Met die brede kaak en die ogen vind ik het net een weerwolf, zegt mijn dochter. Je hoeft hem niet mooi te vinden, zeg ik, en fijn dat hij geen Nederlands verstaat. We lopen vanuit het donkere trappenhuis een sprankelende ochtend in met zilver zonlicht over de straat die net als wij zijn ogen uitwrijft.

Tags: , , , | 1 reactie

Een nachtwandeling bij Doorn

Geplaatst op september 27, 2025 door Zilvervis

(Door Frank Flippo)

De boom stribbelt tegen, met dwarse takken, als ik probeer mijn fiets ertegen te parkeren. Die moet ongezien blijven voor lichten van voorbijrijdende auto’s die over de provinciale weg langs het bos jagen.

Het is nog redelijk licht omdat ik aan de rand sta van een kapvlakte, zelfs al is de zon onder. Ik wil echt buiten zijn en doe mijn schoenen en sokken uit, loop het frisse gras door en een eindje verder door varens, waar omtrekken van rijen beukenbomen door de invallende schemer dreigender lijken. Mijn blote voeten voelen kwetsbaar nu ze het zonder de hulp van mijn ogen moeten stellen. Achter mij boren de lichten van een landhuis in mijn rug, maar het zal niet lang duren voor ik die achter me laat. Zo lang mijn GSM bij mij is ben ik traceerbaar. Meneer, u loopt hier na zonsondergang en op blote voeten?

Langzaam loop ik achteruit de donkere beukentunnel in en weer uit, het nu wegstervende laatste daglicht in. Links loopt een zandpad door een licht lariksbos, dat ziet er heel geschikt uit voor blootsvoets. Ik stap het op en stoot direct mijn tenen gevoelig tegen de stomp van een jong boompje midden op het paadje. Ze tintelen nog na als ik schielijk weer in mijn sokken en schoenen schiet. Einde experiment, einde larikspad, In boots durf ik de zwarte berg wel op. Terug lopend zie ik in het zuidelijk invallende late licht het stompje duidelijk afgetekend, waar dat vanaf de andere kant onzichtbaar was.

Als een doodse obelisk troont de Kaaptoren in de diepe schemering. Zonder uitzicht heeft beklimmen voor mij geen zin en ik keer me van hem af, verlaat de zware beukenlaan die omlaag voert voor een iets steiler kronkelpad. Hier raken de bladeren en takken mij bijna, hier pas ben ik in het bos. Langs de tumulus die ik de elfenheuvel ben gaan noemen sinds ik daar bij een enkele zeldzame gelegenheid daar vanuit mijn ooghoek iets heb zien schemeren waar geen nuchtere verklaring voor kan worden gevonden.
Ik daal nog verder af, waar ik reliëf en boomgroepen ontdek die ik hier nooit eerder zag, en precies daar, een vork naar een onbekend pad, vol geulen en met mosbanken. Ongeziene dieren ritselen, ik word een afwerende, waakzame aanwezigheid gewaar direct als ik mij van het gewone pad af, tussen de bomen daar begeef. Zij kennen deze indringer niet.

Ik stap terug, kijk links- en daar herken ik het pad vol varens en vind ook gelijk de weg naar links terug. Hier onderaan de berg trilt, zindert en leeft het bos. Het bos is hier het sterkst voelbaar aanwezig en we zijn hier her verst verwijderd van menselijke, lineaire landschapsplanning, anders gezegd: het bos is hier het minst lineair.

Thuis teruggekomen ruik ik naar mos. Hoe lang beklijft het residu van varensporen, nematoden en korstmoskruim dat zich onmerkbaar heeft genesteld in mijn haarvaten? Is een keer douchen genoeg, of heb ik fijnere substanties opgenomen die deel van mijn wezen zijn geworden?

Eén ding is zeker; wolf noch wolverlei laten nog sporen na ten tijde van deze wandeling, vijf jaar geleden. Heer Wolf maakte kort daarna zijn rentree, wolverlei of valkruid kan niet tegen stikstofrijkdom en zachte, natte winters. Zal ik in deze nieuwe wolventijd nog blootsvoets ’s nachts dit bos bezoeken?

(wordt vervolgd)

Tags: , , , , | 1 reactie

Door de Tori-i-poorten van Kyoto

Geplaatst op september 12, 2025 door Zilvervis

(Door Frank Flippo)

Misschien moet ik afscheid nemen van de gedachte dat ergens op aarde een land bestaat waar mensen de optimale balans hebben gevonden tussen het vuil, de stad en de dood enerzijds en de onophoudelijke regeneratie, de bronnen van moeder Aarde en het huwelijk tussen Eros en Apollo anderzijds.

Kyoto als geheel is druk, regenachtig, rommelig en amorf. Tegen de omliggende heuvels meesterlijke tuinen en paleizen, echter met onvermijdelijke dranghekken, verhardingen en aanslibsel van kleine en grote neringdoenden- de vormeloosheid en karakterloosheid van spontane urbanisatie – tentakels van deze amoebe van grijs asfalt, keten en provisorische dakjes hebben hun weg gevonden naar de toegangspaden der harmonie.

En dus- in Mexico, in China, in Le Mont st. Michel, in Japan: samengeclusterde non-bouwsels, huishoudinkjes, de samenleving in het klein die zich aanschurkt tegen de hallen, portalen en huizen der stilte, en hun bezoekers van vandaag spreken Arabisch, Duits, Ivriet en Engels, ze knikken elkaar toe en lijken een nieuwe wereldorde te belichamen, zo lang zij zich niet teveel met elkaar bemoeien.

Wij bestellen een kopje thee bij een oude man op de berg met Tori I, dat is de naam voor honderden ceremoniële poorten, deel van het Fushimi Inari Taisha heiligdom, een Shinto-tempel uit 794. Het shintoïsme is de inheemse religie van Japan. Het shintoïsme is een natuurgodsdienst. Natuurgeesten (kami) bezielen bomen, rivieren, bergen… Tempels werden opgericht waar mensen een bijzondere aanwezigheid voelden. Onze Mariabronnen (gekerstende heidense bronnen) zijn ermee te vergelijken.

Een rood geverfde poort die schijnbaar van nergens naar nergens gaat, is bedoeld als een overgang tussen de dagelijkse werkelijkheid en de magische wereld, tussen het profane en het heilige. Bij wijze van voortdurend eerbetoon aan de goddelijke wereld werden er in de loop der eeuwen steeds meer poorten neergezet, tot het er honderden waren. In de loop der eeuwen zijn al die ceremoniële poorten tot ware tunnels gegroeid die zich lange tijd voortzetten op de trappen die over de heuvels welven. Het is nog ochtend, maar een ware menigte beweegt zich over deze groene hoogtes. Tempelgongen weerklinken en jonge priesteressen in witte gewaden beëindigen juist hun ochtendritueel. Wij zien hun tere gestalten weglopen terwijl de hoge klank van hun stemmen nagalmt door de rode pagodes.

Omdat het regent, banen we ons een weg door een woud van paraplu’s- en daartussen, in het geruis van de regen, horen we kikkers kwaken en apen krijsen. We klimmen zo ver de berg op dat we de meeste bezoekers achter ons laten, want de meeste bezoekers hebben moeite met de steile trappen en hellingen. Daar, in een haast vergeten hoekje, vinden we een theehuis waar een oude man ons de dampende groene drank inschenkt. Bij de theepot stat een grote pan met eieren te dampen, we mogen die erbij nemen, zo veel als we willen. Door een open deur zien we zijn vrouw kimono’s strijken, terwijl achter hem met kunstig snij- en knipwerk ansichtkaarten met spreuken worden vervaardigd.

Tags: , , , , | 1 reactie

Dempen noordelijke poel golfbaan onwettelijk vanwege kamsalamander…zelfs woningbouw is onwettelijk

Geplaatst op juli 16, 2025 door Zilvervis

Mannetje van de kamsalamander De kleur van huid en kam zijn typerend voor het broedseizoen.

Gemeente Utrechtse Heuvelrug wil 74 woningen laten bouwen op het Doornse golfterrein. Inbegrepen is de demping van een poel in het noorden van het terrein. Maar die demping mag niet omdat het tegen de wet is. Een van de bewoners is namelijk de kamsalamander (Triturus cristatus).  

Het mag niet!

De kamsalamander is Europees beschermd. Een aantal provincies en gemeenten is bij enkele diersoorten vrijgesteld van bescherming omdat deze soorten vrij algemeen zijn. De kamsalamander echter  kent géén vrijstelling op provinciaal niveau.(Bron: website adviesbureau Eco Logisch, het adviesbureau dat in opdracht van de gemeente de inventarisatie op het golfterrein heeft uitgevoerd.)

Negen soorten amfibiën in ons land staan op de Rode Lijst Amfibieën, inclusief  De kamsalamander. Deze heeft als status ‘kwetsbaar’.

Wellicht mag er zelfs helemaal niet gebouwd worden.

Het gaat nog verder. Niet alleen de poel mag niet gedempt worden, het hele gebied kan eigenlijk door dit dier niet worden ingericht voor woningbouw. De rechten van dit dier op zijn leefgebied zijn namelijk ook beschermd.

Een amfibie zoals de salamander kent drie leefomgevingen: Een voor de  voorplanting, dat is een poel of beek om te paren, eitjes te leggen en larven te laten groeien. De tweede is het zomerverblijf, want een groot deel van zijn leven leeft de salamander op het land. Hij heeft daarbij honderden vierkante meters nodig om voedsel te zoeken en te kunnen schuilen. Dat is altijd een extensief beheerd en kleinschalig landschap, een heel rustig gebied dus. Ten derde heeft hij een winterverblijf: een vorstvrij holletje in de grond, een plekje onder takkenstapels, of steenhopen of aan de waterkant.

Migratie is de seizoensgebonden beweging heen en terug tussen delen van het leefgebied. De kamsalamander migreert tussen de overwinteringsplekken, de wateren waar voortplanting plaatsvindt en de zomerverblijfplaatsen. Adulte kamsalamanders blijven vaak minder dan 100 meter van het voortplantingswater, mits dit geschikt leefgebied betreft. Als het leefgebied niet of minder geschikt is, komt migratie over enkele honderden meters voor.

Als je grond bouwrijp gaat maken met machines, maak je om te beginnen zijn zomerverblijf kapot. En salamanders scharrelen niet rond dicht opeengebouwde huizen, want het zijn schuwe dieren. Zonder voldoende plek om op het land te leven sterft de salamander. Een woonwijk is geen woonplek voor hem.

Al deze functies als leefgebied voor amfibieën zijn beschermd onder de Wet Natuurbescherming. Je kunt dus niet alleen een vijver afrasteren, wat eerst het plan was. Winter- en zomerhabitat ontbreken dan.

Je kunt ook niet een van de poelen dempen. Het golfterrein heeft een poel in het zuidelijke, en een in het noordelijke gedeelte. Het plan was om de zuidelijke poel af te rasteren en de noordelijke te dempen. Maar salamanders migreren tussen verschillende watermilieus.

“Bij de kamsalamander is de exacte locatie van de terrestrische rust- plaatsen en van de migratieroutes op het land redelijkerwijs niet in beeld te brengen. In de praktijk moet er dan ook vanuit gegaan worden dat als de kamsalamander aangetroffen is, op alle plekken binnen een paar honderd meter die daarvoor geschikt zijn, voortplantingsplaatsen en rustplaatsen van de kamsalamander aanwezig zijn, evenals de essentiële omgeving die nodig is om deze plekken als zodanig te laten functioneren Voor de kamsalamander geldt dat de voortplantingsplaatsen, de foerageerplekken en de zomer- en winterverblijf¬plekken zich grofweg binnen 100 meter van elkaar moeten bevinden en dat ze onderling zonder barrières te bereiken moeten zijn.”(Bron: Kennisdocument Kamsalamander van B12.nl)

De noordelijke poel past niet in het bouwplan van projectontwikkelaars SmartBuilds en NabijWonen dat in opdracht van de gemeente daar aan de slag wil. Ze willen op die plek huizen bouwen en als de vijver blijft, kunnen dus minder woningen gerealiseerd worden dan de geplande 74.

Wethouder Rob Jorg kondigde aan dat je de noordelijke poel kunt dempen en dan elders op het terrein een nieuwe poel graven. Maar bij zo’n ingreep wordt de flora en fauna in de noordelijke poel vernietigd. Het duurt jaren voor in een nieuwe poel een vergelijkbare biologische omgeving ontstaat en in die tussentijd zijn de salamanders gestorven.

Hun zomerverblijf is de salamanders dan al afgepakt. Want een amfibie overleeft niet op een bouwterrein. Als de gemeente de salamanders het woongebied afpakt door er te gaan bouwen, overtreedt zij de Wet Natuurbescherming en dat mag niet.

De wet is in dit geval glashelder. De bepalingen voor onder andere de kamsalamander zijn opgenomen in artikel 11. 46 lid 1 van het Besluit Activiteiten Leefomgeving. De bepalingen voor wat betreft nationaal beschermde soorten zijn opgenomen in artikel 11. 54 lid 1 van het Besluit Activiteiten Leefomgeving.  

Achtergrond

De gemeente is verplicht om ecologisch onderzoek te verrichten naar natuurwaarden als ze in een groen gebied wil bouwen, in dit geval het golfterrein. Als op grond van een dergelijk onderzoek dier- of plantsoorten worden aangetroffen met een beschermde status, mag een terrein niet zonder meer bouwklaar gemaakt worden.

In 2024 liet gemeente Utrechtse Heuvelrug daarom het Adviesbureau E. C. O. Logisch B. V. een verkennend natuuronderzoek uitvoeren middels een quickscan. Dit rapport was met flinke zwartgelakte gedeelten beschikbaar ter inzage. Enige citaten uit dit rapport:

4.2 aanbevelingen tav de natuurwetgeving

”de noordelijke poel maakt deel uit van (…..) Ondanks dat het fourageergebied (…..)  niet expliciet beschermd is, is het aan te bevelen de poel te behouden. Indien er werkzaamheden aan de poel plaatsvinden of deze gedempt wordt. dient een ecologisch werkprotocol opgesteld te worden om het doden van de (geanonimiseerd) | en algemene en/of vrijgestelde soorten te voorkomen.”

Paragraaf 2.2 “Het onderzoek naar amfibiën was gericht op onderzoek naar (….)r. (Die r is nog zichtbaar na de lak. Kamsalamander eindigt op een r.)  

(het overzicht van de inventarisatie is zwartgelakt en mogen burgers niet inzien)

Tot slot een citaat uit de Natuurbeschermingswet:

 § 3.2. Beschermingsregime soorten Habitatrichtlijn Artikel 3.5 1 Het is verboden in het wild levende dieren van soorten, genoemd in bijlage IV, onderdeel a, bij de Habitatrichtlijn, bijlage II bij het Verdrag van Bern of bijlage I bij het Verdrag van Bonn, in hun natuurlijk verspreidingsgebied opzettelijk te doden of te vangen. 2 Het is verboden dieren als bedoeld in het eerste lid opzettelijk te verstoren. 3 Het is verboden eieren van dieren als bedoeld in het eerste lid in de natuur opzettelijk te vernielen of te rapen. 4 Het is verboden de voortplantingsplaatsen of rustplaatsen van dieren als bedoeld in het eerste lid te beschadigen of te vernielen.

Tags: , | Plaats een reactie

Queeste: vind de wereld buiten het raster

Geplaatst op juli 15, 2025 door Zilvervis

(1 januari 2008) Eindelijk ontdekte hij dat de wereld die hij zocht, de wereld was buiten het Raster (huizen, wegen, kanalen) en die hij kon vinden door beoefening van natuurlijke vormen van bewegen, in het schilderen van een oude kromme boom in een vlammend mystiek licht, in het zitten op een heuveltje en daar eindeloos oefenen met een mondharmonica, in het doen dansen van penselen over doek of papier, of in het dansen van voeten, met melodieën, met de gedachtenvormen in zijn eigen hoofd.

In het vol overgave bestuderen van een menselijke hand en het beeld met al zijn vezels te voelen, het in te drinken, er een mee te worden en hierdoor tot een levendige en hoogst persoonlijke en voldoening schenkende weergave ervan te komen- dat zou leven heten.

Tot zichzelf komen betekende dan niet de starre zelfverplichting van in een lotushouding hetzelfde behang dag in dag uit te bestuderen, maar eerder een plek te zoeken en daar iets mee te doen waardoor piekeren een totaal irrelevante activiteit werd. Liefst zou hij in een tent wonen, een Maya-hut, of een joert of tipi, om te luisteren naar het lied van de Toornige Wind, zo ver mogelijk van al die strakke zakelijke vormen, niet als ontsnapping want hij wist ook hoe hij daar kon overleven, maar als een plek vinden waar hij zich in overeenstemming kon voelen met zijn omgeving.

Zelfs de omgang met mensen kon daarmee samenvallen, maar pas in een meer gevorderd stadium wanneer hij een nieuwe, meer ontspannen houding ook dan wist te handhaven. Voor het zover zou zijn, haakte hij veelal naar plekken waar hij zich kon opladen zoals een zandverstuiving, een heuvel, een bundeling van paden bij een stokoude boomgroep. Daar dan achteroverliggend in de geurige struikjes het woeden der gehele wereld in wolkenvormen voorbij te zien trekken, en zich jong te voelen en tot alles in staat. Tegelijk ook hier, juist hier, niet gestoord te willen worden en op die manier meer de aard van een ree aan te kunnen nemen dan van een mens. De ree als een dier dat solitude verkiest boven het gezelschap van welk mens dan ook. Zelfs een ree zou een uitzondering durven maken als mensen klanken konden voortbrengen die muzikaal maar onnadrukkelijk waren en daarmee een met de klanken van wind en water.

Pas drie à vier jaar na vestiging in dit dorp aan de voet van een beboste heuvelrug, kon hij ten volle ontsluieren wat hem daar zo aantrok. Galsan Tschinag, een in Duitsland wonende schrijver van Mongoolse afkomst, schreef Het Lied van de Toornige Wind, over hoe hij als enige telg van zijn familie geroepen werd zich als sjamaan te verbinden met zijn voorvaderen. Dit boek las hij uit en daarna wilde hij erop uit trekken met mondharmonica of schildersezel, of beide.

In de week vakantie die voor hem lag, kon hij misschien ontdekken hoe dicht de de creatieve bronnen die hij zocht, direct onder de waterfilm van zijn dagbewustzijn lagen en hoe gemakkelijk hij die kon aanboren. Want deze mens had maar twee opties: zich uiten of zich nietig voelen. Middelpuntvliedend vanaf de centra der beschaving wilde hij ver daarvandaan zijn eigen middelpunt vinden.

Tags: , , , | Plaats een reactie